Medische vertaling

Het tweede bepalende kenmerk van dit vakgebied is de verscheidenheid aan lezers. Voor hetzelfde geneesmiddel dragen de productinformatie voor de arts en de gebruiksaanwijzing voor de patiënt dezelfde informatie, maar in een volstrekt ander taalregister. Zonder te weten tot wie de tekst zich richt, is een juiste vertaling niet mogelijk.

Welke teksten vallen onder medisch vertalen?

Het bereik loopt van klinische documenten tot regulatoire dossiers. Aan de ene kant staan patiëntendossiers, ontslagbrieven, onderzoeksuitslagen en operatieverslagen; aan de andere kant gebruikershandleidingen van medische hulpmiddelen, protocollen van klinisch onderzoek en formulieren voor geïnformeerde toestemming. Deze twee groepen vragen om verschillende deskundigheid en om een verschillende controleopzet.

Document	Lezer	Taalregister	Kritiek risico
Ontslagbrief en onderzoeksuitslag	Arts	Vakterminologie, afkortingen	Fout in de meeteenheid of de referentiewaarden
Formulier voor geïnformeerde toestemming	Patiënt	Eenvoudige, begrijpelijke taal	Onvolledige uitleg van het risico
Gebruiksaanwijzing	Patiënt en naaste	Gebiedende wijs, korte zinnen	Formuleringen over dosering en frequentie
Gebruikershandleiding van het hulpmiddel	Zorgpersoneel	Technisch, conform de normen	Waarschuwings- en attendeerteksten
Protocol van klinisch onderzoek	Onderzoeker en commissie	Wetenschappelijk, formeel	Inclusie- en exclusiecriteria

Terminologie, afkortingen en eenheden

In de medische taal kunnen afkortingen naargelang de context iets anders betekenen; dezelfde drie letters kunnen in twee specialismen op twee verschillende diagnoses wijzen. Daarom worden afkortingen niet uit het woordenboek maar uit de klinische context van de tekst afgeleid. Waar geen zekerheid bestaat, wordt de afkorting voluit geschreven en blijft de vorm uit de bron tussen haakjes behouden.

De meeteenheden vormen het tweede kritieke terrein. Bij laboratoriumuitslagen verschillen de eenhedenstelsels van land tot land, en of er wordt omgerekend is geen vertaalbeslissing maar een medische beslissing. De juiste aanpak is de waarde en de eenheid uit de bron ongewijzigd weer te geven en het verschil zo nodig met een vertalersnoot aan te geven.

Hoe verloopt het proces?

1. Het teksttype, de beoogde lezer en het gebruiksdoel worden vastgesteld; een patiëntendossier en een registratiedossier doorlopen niet dezelfde stroom.
2. Er wordt een vertaler met vakkennis ingezet; teksten over oncologie, cardiologie en orthopedie vergen beheersing van verschillende terminologie.
3. Tijdens de vertaling worden de numerieke gegevens in een aparte lijst verzameld.
4. Een tweede persoon vergelijkt die lijst met cijfers onafhankelijk met het brondocument; deze stap wordt los van de lezing van de tekst uitgevoerd.
5. Er volgt een controlelezing door iemand met ervaring in de zorg; punten die onduidelijk blijven worden met een vertalersnoot gemarkeerd.
6. De vertaling wordt geleverd en de vastlegging van de termen die bij het dossier hoort, wordt bewaard.

Vertrouwelijkheid en patiëntgegevens

Gezondheidsgegevens vormen binnen de persoonsgegevens een aparte en beter beschermde categorie. De vertaling van een ontslagbrief bevat de diagnose en de voorgeschiedenis van die persoon en soms ook gegevens over zijn familie. Daarom moet bij medisch vertalen vanaf het begin worden vastgelegd door hoeveel handen het dossier gaat, waar het wordt bewaard en wanneer het wordt gewist.

Bij zakelijke opdrachten is de verwachte werkwijze dat identificerende gegevens worden afgeschermd waar ze niet nodig zijn en dat het vertaalteam onder een schriftelijke geheimhoudingsverklaring werkt. Bij dossiers van individuele patiënten wordt op zijn minst verwacht dat wordt toegezegd dat het dossier na afronding van het werk wordt vernietigd.

Klinisch onderzoek en regulatoire documenten

De tweede grote tak van het medisch vertalen bestaat niet uit klinische teksten maar uit regulatoire dossiers. Protocollen van klinisch onderzoek, informatieformulieren voor deelnemers, casusrapportageformulieren en correspondentie met de ethische commissie vormen deze groep. Bij deze documenten maakt de vertaling deel uit van een officieel dossier dat door een commissie wordt beoordeeld en is zij aan vormvoorschriften gebonden.

Op dit terrein staat consistentie voorop. De inclusiecriteria, de doseringsschema’s en de evaluatiemomenten die in verschillende onderdelen van hetzelfde protocol voorkomen, moeten volledig met elkaar overeenkomen. Een tegenstrijdigheid in de brontekst wordt in de vertaling niet hersteld; zij wordt gemarkeerd en aan de verantwoordelijke onderzoeker gemeld.

De informatieformulieren voor deelnemers vormen een taalprobleem op zich. Die formulieren worden vaak geschreven als een juridische tekst, terwijl de beoogde lezer de patiënt is. Het doel van de vertaling is de juridische reikwijdte te behouden en de tekst tegelijk werkelijk begrijpelijk te houden; het evenwicht tussen die twee vinden vergt ervaring in het vakgebied.

Een eigen discipline bij teksten over medische hulpmiddelen

Gebruikershandleidingen van medische hulpmiddelen liggen op het snijvlak van medisch en technisch vertalen. De tekst beschrijft enerzijds het klinische gebruik en is anderzijds een technisch document. De vorm van de waarschuwings- en attendeerpassages is meestal in de betrokken normen vastgelegd en de vrijheid van de vertaler is daar het kleinst.

Het tweede kenmerk zijn de interfaceteksten. De meldingen op het scherm van het apparaat zijn beperkt in het aantal tekens en moeten exact gelijk zijn aan hun tegenhangers in de handleiding. Verschijnt de stap die in de handleiding “spoelcyclus” heet op het scherm in andere bewoordingen, dan kan de gebruiker niet vaststellen bij welke stap hij is.

Het derde punt is het versiebeheer. Wordt de software van het apparaat bijgewerkt, dan wordt ook de handleiding bijgewerkt; bij die actualiseringen wordt verwacht dat alleen de gewijzigde onderdelen worden bewerkt en dat de rest in de eerder goedgekeurde vertaling behouden blijft. Vertalingen zonder traceerbare versies leveren problemen op in de fase van de controle.

Dossiers voor behandeling in het buitenland

De dossiers van patiënten die zich in het buitenland willen laten behandelen, liggen op het snijvlak van klinisch vertalen en het vertalen van officiële documenten. De ontslagbrief, de verslagen van beeldvormend onderzoek en de medicatielijst vergen klinische deskundigheid; de correspondentie met verzekeraars over vergoeding en de opnamedocumenten van het ziekenhuis vragen daarentegen meestal om een gewaarmerkte vertaling.

Het verlies dat zich in deze dossiers het vaakst voordoet, is dat de behandelgeschiedenis in stukken wordt opgestuurd. Worden de eerdere onderzoeken van de patiënt en de geneesmiddelen die hij gebruikt onvolledig doorgegeven, dan vraagt de ontvangende kliniek bij de eerste beoordeling om aanvullende stukken en duurt het proces een ronde langer. Het dossier chronologisch ordenen en de ontbrekende pagina’s vooraf aanvullen, wint op zichzelf al weken tijd.

Bij verslagen van beeldvormend onderzoek speelt bovendien een technisch detail: de tekst van het verslag en de beeldbestanden zelf moeten afzonderlijk worden verstuurd. De ontvangende kliniek laat de ruwe beelden meestal opnieuw beoordelen door haar eigen specialist; de vertaling van het verslag is informatie die deze beoordeling begeleidt en komt niet in de plaats daarvan. Wie dit onderscheid kent, kan juist bepalen welke documenten in de vertaling worden opgenomen.

Wat bepaalt de prijs?

Het eerste element dat de prijs bij medisch vertalen bepaalt, is de diepte van de specialisatie; tussen algemene gezondheidsteksten en teksten uit een gevorderd specialisme bestaat een aanzienlijk kostenverschil. Het tweede element is handgeschreven inhoud: dossiers met aantekeningen van artsen kosten veel meer tijd dan digitale tekst. Het derde element is de omvang van de tweede controlelaag.

Bij dossiers die worden voorbereid voor een aanvraag voor behandeling in het buitenland kan bovendien een laag van waarmerking bijkomen. De prijslogica post voor post delen wij op de prijzenpagina; voor de wijze waarop het land van bestemming documenten aanvaardt, kunt u onze landengids raadplegen.

Veelvoorkomende situaties

• Onleesbaar handschrift. Naar een woord waarover geen zekerheid bestaat wordt niet geraden; het wordt gemarkeerd en bij de arts die het stuk heeft opgesteld wordt om bevestiging gevraagd.
• Ontbrekende pagina. Op de achterzijde van ontslagbrieven staat vaak de medicatielijst; wordt die bij het scannen overgeslagen, dan lijkt de behandelgeschiedenis onvolledig.
• Namen van geneesmiddelen. De merknaam van dezelfde werkzame stof verschilt van land tot land. De juiste aanpak is uit te gaan van de werkzame stof en de merknaam eveneens te behouden.
• Tijdsdruk. In het medisch toerisme verloopt het offertetraject snel; snelheid mag echter niet betekenen dat de stap van de numerieke controle wordt overgeslagen. Uw dossier kunt u ons doorgeven via het offerteformulier.

De onderstaande uiteenzetting vat de gebruikelijke praktijk samen; de werkwijze van instanties kan verschillen. Wij raden u aan de geldende praktijk via de officiële bekendmakingen te volgen.