Academische vertaling

De valkuil waarin de vertaler bij academische teksten daarom het vaakst trapt, is een voorzichtige formulering omzetten in een stellige bewering. De zin “de bevindingen wijzen erop dat er een verband zou kunnen bestaan” vertalen als “de bevindingen tonen het verband aan” is geen taalfout, maar een wetenschappelijke vertekening.

Welke teksten, welk dienstniveau?

De aanvragen uit de academische wereld zijn niet van één soort. Aan de ene kant staan de artikelen die naar een tijdschrift worden gestuurd, aan de andere kant de diploma’s en cijferlijsten die voor een officiële procedure moeten worden vertaald. Het zijn twee volstrekt verschillende processen: bij het eerste is de kwaliteit van de taal bepalend, bij het tweede de getrouwheid aan de vorm en de laag van waarmerking.

Tekst	Doel	Prioriteit	Behoefte aan waarmerking
Tijdschriftartikel	Publicatie	Vlotheid, aansluiting bij de vaktaal	Geen
Proefschrift en samenvatting daarvan	Beoordeling	Eenheid van vaktermen, vormvereisten	Meestal geen
Conferentiebijdrage en poster	Presentatie	Beknoptheid, visuele samenhang	Geen
Diploma en cijferlijst	Erkenning van gelijkwaardigheid, aanvraag	Letterlijke getrouwheid, opmaak van de tabel	In Türkiye beëdigd, meestal notarieel gewaarmerkt
Vakbeschrijvingen	Erkenning, vrijstelling	Juistheid van de studiepunten en de uren	Verschilt per instelling
Aanbevelingsbrief	Aanvraag	Behoud van de stijl en de nadruk	Meestal geen

Hoe elk document in dossiers voor erkenning van gelijkwaardigheid en voor aanvragen wordt behandeld, bespreken wij in onze documentengids, en de wegen waarlangs de landen van bestemming diploma’s erkennen in de landengids.

Waarom is vakkennis niet onderhandelbaar?

In academische teksten verschilt de tegenhanger van een vakterm per discipline. Hetzelfde woord kan in de psychologie, de statistiek en de economie op drie verschillende begrippen wijzen. Een vertaler van buiten het vakgebied voelt dat verschil niet aan; hij kiest de eerste tegenhanger uit het woordenboek en de tekst komt de lezer uit dat vak vreemd voor. Dat is een van de kritiekpunten die in de rapporten van de referenten het vaakst worden genoemd.

De juiste aanpak is de vertaler op de discipline af te stemmen en de eerdere publicaties van de auteur zelf als naslag te gebruiken. De termkeuzes van de auteur moeten behouden blijven, zolang zij niet botsen met wat in het vakgebied gangbaar is.

In de sociale wetenschappen wordt dit probleem nog scherper. De meeste begrippen zijn verbonden met een bepaalde theoretische traditie, en de gangbare tegenhanger van die traditie in het Turks valt niet altijd volledig samen met het begrip in de brontaal. In zulke gevallen gaat de voorkeur ernaar uit de bronterm bij de eerste vermelding tussen haakjes te geven en de hele tekst door met één tegenhanger verder te gaan.

Waar wordt in de hoofdstukken methode en bevindingen op gelet?

Het meest technische deel van een academische tekst is de methode. Wat daar wordt overgebracht, is geen verhaal maar een herhaalbare reeks handelingen. De steekproefomvang, het meetinstrument, de duur van de uitvoering en de namen van de statistische methoden worden letterlijk overgenomen; geen daarvan wordt met uitleg uitgebreid of ingekort.

In het hoofdstuk met de bevindingen is het meest voorkomende probleem dat de tabel en de tekst uiteenlopen. Dat een waarde die in de tekst wordt genoemd in de tabel anders staat, is een afwijking die in de rapporten van de referenten meteen wordt aangestreept. Daarom worden bij de controle na de vertaling de waarden in de tabellen en de formuleringen in de tekst met elkaar vergeleken.

In het hoofdstuk met de discussie wordt op de mate van stelligheid gelet. Onder welke voorwaarden de uitkomsten gelden, welke beperkingen er zijn en of er kan worden gegeneraliseerd: dat alles moet worden weergegeven met dezelfde voorzichtigheid als in de brontekst.

De eigen voorwaarden van vertalingen van proefschriften

Proefschriften verschillen op drie punten van artikelen. Het eerste is de omvang: een proefschrift is een tekst ter grootte van enkele artikelen, en op die schaal blijft de eenheid van de vaktermen alleen met een termenlijst behouden. Het tweede zijn de vormvereisten; de schrijfwijzers van universiteiten stellen strikte regels voor het niveau van de kopjes, de titel van een tabel en de weergave van de bronnen.

Het derde is de tijdsplanning. Vertalingen van proefschriften hangen meestal samen met de datum van de verdediging, en de tekst wordt nog bijgewerkt terwijl de vertaling loopt. Een verloop opzetten waarin hoofdstuk voor hoofdstuk wordt geleverd, is dan veiliger dan op de hele tekst in één keer wachten; wel is het noodzakelijk dat de eindlezing over de hele tekst door één persoon wordt gedaan.

Een andere situatie die bij proefschriften vaak voorkomt, is dat alleen om een vertaling van de samenvatting wordt gevraagd. Die opdracht lijkt kort, maar is in werkelijkheid lastig: de samenvatting moet de stelling van het hele proefschrift in enkele honderden woorden dragen en de termkeuzes moeten aansluiten bij de rest van het proefschrift. Een vertaler die alleen de samenvatting ziet, kan die aansluiting niet tot stand brengen; daarom wordt bij de vertaling van een samenvatting verwacht dat ook de betrokken hoofdstukken van het proefschrift als naslag worden gedeeld.

Aanvragen voor projecten en beurzen werken volgens een vergelijkbare logica. Bij deze teksten kijkt de beoordelaar behalve naar de wetenschappelijke inhoud ook naar de opbouw van het voorstel en naar de aansluiting bij de criteria. Dat de namen van de criteria uit de oproep in de aanvraag met dezelfde termen worden gebruikt, stelt de beoordelaar in staat de koppeling snel te maken. Een vrije vertaling maakt die koppeling moeilijker, ook al is zij foutloos, en kan bij de puntentoekenning een nadeel opleveren.

Verwijzingen, literatuurlijst en vormvereisten

De literatuurlijst wordt niet vertaald; de gegevens van de bronnen blijven in hun oorspronkelijke taal staan. Wat er moet gebeuren, is de vorm inrichten volgens het verwijzingssysteem dat het beoogde tijdschrift verlangt en controleren of de verwijzingen in de tekst met de literatuurlijst overeenkomen. Bij artikelen die uit het Turks worden vertaald, is het meest voorkomende probleem dat een bron die in de tekst wordt genoemd, in de literatuurlijst ontbreekt.

Ook de titels van tabellen en figuren, de lijsten met afkortingen en de onderdelen met de ethische verklaring vallen onder de vormvoorschriften van het tijdschrift. Deze vereisten samen met de vertaling controleren vermindert het risico op een afwijzing om vormredenen na de inzending merkbaar.

Het proces en de ethische grens

1. De discipline van de tekst, het beoogde tijdschrift of de beoogde instelling en de leverdatum worden vastgesteld.
2. De eerdere publicaties van de auteur en, indien aanwezig, de termvoorkeuren van de instelling worden verzameld.
3. De vertaling wordt gemaakt; onduidelijke formuleringen worden aan de auteur voorgelegd en niet geraden.
4. Er volgt een controlelezing binnen het vakgebied; de mate van stelligheid en de cijfermatige uitkomsten worden nagelopen.
5. Een lezer voor wie de doeltaal de moedertaal is, controleert de vlotheid.
6. Na de controle van de vorm en de verwijzingen volgt de levering.

Hier ligt een duidelijke grens: vertalen is niet de tekst schrijven. Een hoofdstuk voortbrengen dat er niet is, de bevindingen opnieuw uitleggen of bronnen toevoegen, is een schending van de wetenschappelijke integriteit. De bijdrage van de vertaler kan in het hoofdstuk over de methode of in het dankwoord worden vermeld; dat is een vorm van openheid die veel tijdschriften verwachten.

Wat bepaalt de prijs?

Bij een academische vertaling is de eerste factor die de kosten bepaalt de diepte van de specialisatie in de discipline. De tweede is de staat van de brontekst: een goed geschreven Turkse tekst vordert snel, terwijl een ongeordend concept vóór de vertaling inspanning vergt om het te doorgronden. De derde is of de controle op de vlotheid wel of niet is inbegrepen.

Bij officiële documenten zoals een diploma en een cijferlijst gaat het er heel anders aan toe; daar zijn het aantal bladzijden en de laag van waarmerking bepalend. De prijsstelling van de twee soorten diensten is gescheiden en wordt op de prijzenpagina afzonderlijk uitgelegd. Uw tekst kunt u via het offerteformulier aan ons doorgeven.

Veelvoorkomende situaties

• Het tijdschrift heeft afgewezen en voert de taal als reden aan. Wat er dan nodig is, is geen nieuwe vertaling maar een gerichte verbetering aan de hand van de opmerkingen van de referenten.
• De woordlimiet. Voor samenvattingen gelden strikte grenzen; wordt de tekst tijdens de vertaling langer, dan wordt er samen met de auteur ingekort.
• Verschil in cijfersysteem. Bij de vertaling van een cijferlijst wordt de cijferschaal niet omgerekend; de schaal uit de bron wordt overgenomen en de toelichting daarbij, als die er is, wordt meegenomen.
• Meerdere auteurs. Hoofdstukken die door verschillende auteurs zijn geschreven, lopen in stijl uiteen; een eindlezing door één persoon heft dat verschil op.

Deze pagina is bedoeld als informatie; het proces en de voorwaarden kunnen van tijd tot tijd worden bijgewerkt. Uitgegaan moet worden van de voorwaarden die gelden op de datum van de procedure.